Ana Sayfa » TÜRK TARİHİ | DOĞU TÜRKİSTAN (TURFAN) UYGUR DEVLETİ
:>> DOĞU TÜRKİSTAN (TURFAN) UYGUR DEVLETİ
İç Asya'ya doğru göçen Uygurların başında Vu-hi Tegin'in kardeşi, Ngu-nie Tegin
bulunuyordu. Kendisi 13 Uygur kabile birliğinin son "kagan"ı (846-848) kabul
edilmektedir. Batıya gelen bu Uygur kolu Tanrı Dağlan, Beş-balık, Turfan
taraflanna yerleşerek, 840'da Ordu - balık'da istilacılar eli ile öldürülen
Uygur hakanının yeğeni Mengiryi "kagan" (Ulug Tanrıda kut bulmış Alp Külüg
Bilge) seçti (856). Tibetlilerin hücumuna karşı, nüfuzu altında tutmak istediği
bu bölgede kendisine bir dost arayan Çin, bu Uygur devletini derhal tanıdı.
873'e doğru "kagan"ın Buku Cin olması muhtemeldir. Tang'lar ismen de olsa
kendilerine bağlı ve siyasetlerine uygun bir tutum içinde bulunan bu Uygur
devletinin, meçrü Çin idaresine isyan eden Turfan, Beş-balık askerî valilerini
ortadan kaldırarak Hami'ye kadar hakimiyet kurmalarına şüphesiz müdahale
etmiyorlardı. Bu suretle siyasî nüfuzu gittikçe artan ve İç-Asya'nın ticaret
yolları üzerinde olması ile de iktisaden gelişen Uygur devleti aynı zamanda
Maniheizm'in bölgede yayılmasına vasıta oluyordu. Nitekim T'ang'ların yıkılışı
sırasında Tun-huang askerî bölgesini işgal eden Çinli kumandan, yukarıda
bahsettiğimiz muhtar "devlet"ini kurarken "Beyaz elbıse giyen Gök-oğlu" lakabını
almıştı (Maniheıstler beyaz giyiniyorlardı). Fakat, bilindiği gibi, Kan-çou
Uygurları bu muhtar "devlete son vermişler (911), bu tarihten itibaren Doğu
Türkistan Uygur Devleti de müstakil olmuştu.
Bundan sonra, güneyde Tibet, Batı Türkistan'da Karluk bölgesi ile sınırlı ve
baçlıca şehirleri Turfan, Kaşgar, Beş-balık, Kuça, Hami olan ülkelerini müdafaa
ile iktifa ederek san'at, edebiyat ve ticaret sahasında yükselen bu Uygur
devleti ile ilgili siyasî hadiseler hakkında fazla bilgi görülmüyor. Ancak
947'lerde başkentin Koço (Doğu Türkistan'da Turfan'm yakınında
Kara-khoço=Kao-ç'ang) şehri ve yazlık merkezin de Beş-balık (Pei-ting) olduğu ve
"Kün Ay Tanrıda kut bulmış Ulug kut ornanmış, alpın, erdemin il tutmuş Alp
Arslan Kutlug Kül Bilge-Tanrı Han"ın devleti idare ettiği biliniyor. 948'de "Kün
Ay Tanrıteg küsönçig körtle yaruk-Tanrı Bögü Tenri-ken"in bulunduğu Khoço'daki
bir kitabeden anlaşılmaktadır. Bu Uygur hükümdarları "Iduk-kut" unvanı ile de
anılıyor ve başkente "Iduk-kut (îdi-kut) şehri" deniyordu.
Uygurlar hakkında en ilgi çekici bilgiye, Çin'deki Kuzey Sung imparatoru
tarafından 981'de Kara-khoço'ya elçi olarak gönderilen Wang Yen-tö'nün seyahat
notlarında tesadüf edilmektedir ki, kültür tarihi bakımından büyük değer taşır.
Doğu Türkistan Uygur Devleti'nde, öteki Uygur kolunda olduğu gibi, Budizm çok
yayılmış, hatta Maniheizm'den üstün bir mahiyet almış, bunun yanında Nesturi
hıristiyanlık ve başlangıçta pek az olmak üzere îslamiyet tesirlerini
göstermiştir. Müslüman-Türk Kara-Hanlılar, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde (1074)
"kafir" diye bahsedilen Uygurlarla mücadele ediyor ve Uygur memleketinde
îslamiyeti yaymağa çalışıyorlardı. Sonra îslamiyet Çin'e Uygurlar aracılığı ile
girdiği için orada ilk müslüman Çinlilere Huei-ho (Uygur) denilmiştir.
Doğu Türkistan Uygur Devleti 1209'da Cengiz Han'a bağlandığı zaman, başta, o
tarihe kadar Kara-Hitaylara tabi durumda olan İdil-kut Barçuk Art-Tegin
bulunuyordu.Islam kaynaklannda (Kudame /ölm. 948/, El-Mes'üdî, Gerdîzî, Tamîm b.
Bahr, Mervezî, El-îdrîsî /ölm. 1166/) daima "Dokuz-oğuz" (Toquz-guz) diye
bahsedilen Uygurların hakimiyeti fiilen sona ermekle beraber, Moğollar
tabiiyetinde kalarak Uygur hükümdar ailesi Çin'de Ming devrinin başlanna, yani,
son Uygur îdi-kut'u Ho-şang, Ming sülalesi kurucusuna teslim oluncaya kadar
(1368) devam etmiştir. Ayrıca, Kara-Hitay devletinde olduğu gibi, meşhur devlet
adamı Tata-Tonga ve oğulları ile diğer birçok Uygur, Cengiz Moğolları devletinde
de yüksek idarî vazifeler almış ve başta hayvancılık, meyvecilik, dil, yazı
olmak üzere Uygur medenî tesirleri Asya'nın doğusunda ve batısında (bilhassa
Karluklar, Kara-Hanlılar yolu ile) asırlarca hissedilmiştir.
İçerik:
Üye MenüsüKayıt olmak için dokunun
Üye iseniz giriş yapınız.

Hun Galeri
Şiirler
Son Tartışılan Konular
Güncel Forumdan
Çevrimiçi Durum
Anlık Ziyaretçi:67 kişi
Şuan çevrimiçi üye yok


